در کتاب تورات از دو واژه متفاوت שִׁפְחָה/شفحه و אָמָה/امه برای مفهوم «کنیز» استفاده شده است که هر یک دارای کارکرد و بار حقوقی خاص خود هستند. برای روشن شدن این تفاوت، ابتدا به آیهای از زبور داود توجه میکنیم که بهطور کلی یک تفکیک مهم را نشان میدهد:
הנה כעיני עבדים אל יד אדוניהם כעיני שפחה/شفحه אל יד גברתה כן עינינו אל יהוה אלהינו עד שיחננו
اینک، مثل چشمان غلامان به سوی آقایان خود، و مثل چشمان کنیزی به سوی خاتون خویش، همچنان چشمان ما به سوی یهوه خدای ماست تا بر ما کرم بفرماید (زبور داود 123:2)
همانطور که در آیه بالا مشخص است، هنگامی که از واژه «شفحه» برای کنیز استفاده میشود، منظور کنیزانی است که در مالکیت و تحت فرمان خانم خانه قرار دارند؛ برای نمونه میتوان به سارای، همسر ابراهیم، و کنیز او هاجر اشاره کرد:
ושרי אשת אברם לא ילדה לו ולה שפחה/شفحه מצרית ושמה הגר
و سارای، زوجه ابرام، برای ویفرزندی نیاورد. و او را کنیزی مصری، هاجر نام بود (پیدایش 16:1)
همچنین باید توجه داشت که بهکارگیری واژه «شفحه» برای کنیز به این معناست که آن زن تحت نکاح آقای خانه قرار ندارد و صرفاً برای انجام امور خاتونِ خود، یعنی بانوی خانه، به کار گرفته شده است. به همین دلیل، در آیهای که پیشتر ذکر شد، تصریح میشود که عبد (غلام مرد) تحت فرمان آقای خود است و کنیز (شفحه) تحت فرمان خاتون خویش قرار دارد. البته بهطور کلی، همه آنان جزو مایملک آقای خانه به شمار میآیند.
اما درباره واژه אָמה/امه که آن نیز به کنیز اشاره دارد، این واژه در زمانی به کار میرود که آقای خانه یکی از کنیزانِ تحت امر زن خانه را به همسری و نکاح خود درمیآورد. صاحب فرزند میشود و دارای حقوق مشخص شده و تحت امر مستقیم آقای خانه قرار میگیرد، عنوان «امه» به او اطلاق میشود. نکته قابل توجه آن است که در باب 21 صحیفه خروج، یهوه الله قوانین و حقوق مشخصی را برای این دسته از کنیزان که به نکاح آقای خود درمیآیند مقرر میدارد؛ حقوقی که پیش از آن وجود نداشت. برای درک بهتر این موضوع، بار دیگر به آیهای که پیشتر ذکر شد توجه میکنیم:
ושרי אשת אברם לא ילדה לו ולה שפחה/شفحه מצרית ושמה הגר
و سارای، زوجه ابرام، برای ویفرزندی نیاورد. و او را کنیزی مصری، هاجر نام بود (پیدایش 16:1)
سارای کنیزی مصری به نام هاجر داشت. سارای در دوران ناباروری خود، هاجر را به همسری ابراهیم درمیآورد و از این پیوند پسری به نام اسماعیل به دنیا میآید. اما پس از باردار شدن سارای و تولد اسحاق، سارای نسبت به هاجر دچار کینه میشود:
ותאמר לאברהם גרש האמה/هامه הזאת ואת בנה כי לא יירש בן האמה/هامه הזאת עם בני עם יצחק
پس به ابراهیم گفت: «این کنیز را با پسرش بیرون کن، زیرا که پسر کنیز با پسر من اسحاق، وارث نخواهد بود (پیدایش 21:10)
نکته مورد نظر در آیه فوق، نحوه خطاب سارای در مورد هاجر است. او برخلاف روایت ابتدایی کتاب که هاجر را کنیز/شفحه مینامد، او را کنیز/امه مینامد، زیرا در این مرحله هاجر به نکاح آقای خانه درآمده و از او فرزندی به دنیا آورده است.
متأسفانه در هیچیک از ترجمههای فارسی به این تفکیک اشاره نشده و هر دو واژه بدون تمایز به «کنیز» ترجمه شدهاند. این امر باعث شده نزد برخی این شبهه ایجاد شود که مردان در کتاب مقدس میتوانستند بدون نکاح، صاحب زنان کنیز شوند؛ در حالی که در کنار آیات مربوط به نکاح و ازدواج در تورات، همین تفکیک ظریف بهروشنی نشان میدهد که جایگاه زنان کنیز در ارتباط با مردان خانه کاملاً مشخص و محدود بوده و هر یک کارکردی جداگانه و تعریفشده داشتهاند. این موضوع همچنین نشان میدهد که ترجمه فارسی هرگز نمیتواند تمامی ظرافتهای کلام وحی را بهطور کامل منتقل کند.